Vừa qua, tại Hội nghị thượng đỉnh về Tương lai của AI do Financial Times tổ chức Jensen Huang, CEO của NVIDIA, đã gây xôn xao dư luận với phát biểu rằng Trung Quốc có khả năng cao sẽ chiến thắng trong cuộc đua AI toàn cầu. Điều đáng chú ý là phát biểu này được đưa ra chỉ ngay sau khi chính phủ Mỹ áp đặt lệnh cấm xuất khẩu chip AI Nvidia với tên mã Blackwell cho Trung Quốc, một động thái mà nhiều người tin rằng sẽ kìm hãm mạnh mẽ sự phát triển AI của quốc gia này.
Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang, Huang đã chia sẻ một góc nhìn trái chiều với quan điểm phổ biến ở phương Tây. Ông nhấn mạnh rằng mặc dù đối mặt với các hạn chế về công nghệ chip, Trung Quốc vẫn sở hữu những lợi thế cơ bản không thể phủ nhận trong cuộc đua này. Huang đã đưa ra một nhận định thẳng thắn, được Financial Times trích dẫn: “China is going to win the AI race” (Trung Quốc sẽ thắng trong cuộc đua AI).
Những gì đang diễn ra trong lĩnh vực Trí tuệ Nhân tạo (AI) giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ là một cuộc cạnh tranh kinh tế đơn thuần. Nó là một cuộc chiến định hình lại trật tự công nghệ và địa chính trị thế giới.
Với quy mô thị trường khổng lồ, nguồn dữ liệu dồi dào từ 1,4 tỷ dân, và quan trọng hơn, một chính phủ có khả năng huy động nguồn lực quốc gia một cách nhanh chóng và quyết liệt, Trung Quốc đang cho thấy họ không dễ dàng bị khuất phục trong cuộc chiến công nghệ này. Và ở một khía cạnh nào đó, phát biểu của Huang cũng có lý, tuy nhiên nó khộng chỉ đơn giản như thế.
Nvidia, đại diện bởi Huang, là công ty cung cấp chip AI cho thị trường toàn cầu, có lợi ích sống còn trong việc bán sản phẩm cho cả hai thị trường. Việc Mỹ siết chặt kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến đã làm giảm đáng kể doanh thu của họ tại Trung Quốc, thậm chí có thể khiến thị phần của Nvidia tại đây “giảm xuống bằng không”. Do đó, lời cảnh báo của Huang là một đòn bẩy chính trị mạnh mẽ, nhằm thúc đẩy chính phủ Mỹ nới lỏng các hạn chế.
Huang đã chỉ ra rằng Trung Quốc có lợi thế nhờ chi phí năng lượng thấp hơn và quy định lỏng lẻo hơn (looser regulations), trong khi phương Tây đang bị kìm hãm bởi “sự hoài nghi” và quy định quá mức (excessive regulation). Rõ ràng, ông ta đang muốn Mỹ nới lỏng chỉnh sách của mình.
Bản chất của cuộc đua định hình tương lai
Cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc thường được miêu tả như một cuộc chiến zero-sum game, nơi thắng lợi của một bên đồng nghĩa với thất bại của bên kia. Tuy nhiên, góc nhìn này có phần hạn hẹp và không phản ánh đầy đủ bức tranh phức tạp của cuộc cạnh tranh công nghệ đang diễn ra. Thực tế cho thấy đây là cuộc đua về việc định hình con đường phát triển AI của toàn nhân loại, với hai mô hình phát triển hoàn toàn khác biệt đang được thử nghiệm song song.
Mô hình Mỹ theo đuổi một hệ sinh thái AI mở, được thúc đẩy bởi thị trường tự do và đổi mới sáng tạo từ khu vực tư nhân. Silicon Valley với văn hóa khởi nghiệp, chấp nhận thất bại và khuyến khích tư duy đột phá đã tạo ra những công ty như OpenAI, Anthropic hay các phòng lab AI của Google và Meta. Đây là mô hình nơi sự cạnh tranh và hợp tác giữa các công ty, trường đại học và viện nghiên cứu tạo nên một hệ sinh thái đa dạng và năng động.
Ngược lại, Trung Quốc theo đuổi một mô hình tập trung hơn, với sự điều phối mạnh mẽ từ chính phủ thông qua các chính sách quốc gia như “Make in China 2025” và “Kế hoạch phát triển AI thế hệ mới”. Mô hình này cho phép huy động nguồn lực quốc gia một cách nhanh chóng, triển khai các ứng dụng AI ở quy mô chưa từng có, từ hệ thống giám sát thông minh trong các thành phố cho đến ứng dụng AI trong giáo dục và y tế phục vụ hàng trăm triệu người dân.
Vấn đề là, sự cạnh tranh này đang dẫn đến sự phân mảnh (fragmentation) của hệ sinh thái công nghệ toàn cầu, nơi hai tiêu chuẩn, hai chuỗi cung ứng và hai triết lý phát triển AI đang hình thành song song.
Mỹ đang tập trung vào mục tiêu tối thượng là Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát (AGI – Artificial General Intelligence) và phát triển các mô hình nền tảng (foundation models) lớn nhất, mạnh nhất. Ngược lại, Trung Quốc lại tập trung vào việc ứng dụng AI vào đời sống hàng ngày trên quy mô lớn, từ giám sát đô thị, sản xuất thông minh đến dịch vụ công. Sự khác biệt về triết lý này khiến cuộc đua trở nên đa chiều, không chỉ là ai có con chip nhanh hơn, mà là ai có thể triển khai AI hiệu quả hơn để phục vụ mục tiêu quốc gia và địa chính trị.
Điều quan trọng cần nhận thức là cả hai mô hình của Mỹ và Trung Quốc đều có những điểm xứng đáng và để lại những bài học mà Việt Nam, đặc biệt là các công ty công nghệ phải chú ý học hỏi và tận dụng để gây dựng sức mạnh cho mình. Đó mới là điều quan trọng chứ không phải cứ cãi nhau ỏm tỏi mà không học được bài học gì.
Thế mạnh và chiến lược trong cuộc đua công nghệ
Khi phân tích sâu về thế mạnh của mỗi bên, ta thấy rõ sự khác biệt cơ bản trong cách tiếp cận phát triển AI. Mỹ sở hữu nền tảng công nghệ vượt trội với sự thống trị gần như tuyệt đối trong lĩnh vực chip bán dẫn cao cấp. NVIDIA, AMD và Intel không chỉ sản xuất những con chip mạnh nhất cho AI mà còn kiểm soát cả hệ sinh thái phần mềm đi kèm. CUDA của NVIDIA đã trở thành tiêu chuẩn de facto cho lập trình GPU trong AI, tạo ra một lợi thế cạnh tranh khó có thể vượt qua trong ngắn hạn.
Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Mỹ cũng là một thế mạnh không thể phủ nhận. Với nguồn vốn đầu tư mạo hiểm dồi dào, theo CB Insights, riêng trong năm 2023, các startup AI ở Mỹ đã nhận được hơn 42 tỷ USD đầu tư, chiếm gần 60% tổng vốn đầu tư AI toàn cầu. Môi trường nghiên cứu mở, với sự hợp tác chặt chẽ giữa các trường đại học hàng đầu như Stanford, MIT, CMU với các công ty công nghệ, đã tạo ra một vòng tuần hoàn tri thức hiệu quả. Các nhà nghiên cứu có thể tự do di chuyển giữa học thuật và công nghiệp, mang theo kiến thức và kinh nghiệm quý báu.
Tuy nhiên, Trung Quốc lại có những lợi thế riêng mà khó có quốc gia nào sánh kịp. Quy mô dữ liệu khổng lồ từ 1,05 tỷ người dùng internet, theo báo cáo của China Internet Network Information Center năm 2023, tạo ra một kho tàng dữ liệu vô giá cho việc huấn luyện các mô hình AI. Điều quan trọng hơn, chế độ chính trị tập trung cho phép Trung Quốc triển khai các chính sách một cách nhanh chóng và quyết liệt. Khi chính phủ quyết định phát triển một lĩnh vực công nghệ nào đó, họ có thể huy động toàn bộ nguồn lực quốc gia, từ tài chính, nhân lực cho đến cơ sở hạ tầng.
Chính sách “cạnh tranh khốc liệt” mà chính phủ Trung Quốc áp dụng cho các công ty công nghệ trong nước cũng tạo ra một môi trường độc đáo. Các công ty như Baidu, Alibaba, Tencent phải cạnh tranh gay gắt với nhau trong mọi lĩnh vực, từ thương mại điện tử, thanh toán số cho đến AI và cloud computing. Sự cạnh tranh này, dù đôi khi dẫn đến lãng phí nguồn lực, nhưng cũng thúc đẩy tốc độ đổi mới và triển khai công nghệ với tốc độ chóng mặt. Văn hóa làm việc “996” – làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần – tuy gây tranh cãi về mặt nhân quyền, nhưng không thể phủ nhận đã tạo ra một tốc độ phát triển sản phẩm nhanh hơn nhiều so với các đối thủ phương Tây.
Phản ứng của Mỹ trước sự trỗi dậy của Trung Quốc trong lĩnh vực AI đã dẫn đến một loạt các biện pháp chiến lược nhằm kiềm chế đối thủ. Lệnh cấm xuất khẩu chip AI tiên tiến được Bộ Thương mại Mỹ công bố vào tháng 10 năm 2022 và sau đó được siết chặt thêm vào năm 2023, là một trong những động thái quyết liệt nhất. Lệnh cấm này không chỉ ngăn chặn việc xuất khẩu chip A100 và H100 của NVIDIA sang Trung Quốc mà còn hạn chế cả việc chuyển giao công nghệ và thiết bị sản xuất chip tiên tiến.
Chiến lược này của Mỹ dựa trên nhận định rằng chip bán dẫn cao cấp là “điểm nghẽn” then chốt trong phát triển AI. Theo phân tích của Semiconductor Industry Association, để huấn luyện một mô hình AI quy mô lớn như GPT-4 cần hàng nghìn GPU cao cấp hoạt động liên tục trong nhiều tháng. Không có chip tiên tiến, Trung Quốc sẽ gặp khó khăn trong việc theo kịp các đột phá AI mới nhất. Tuy nhiên, chiến lược này cũng có những tác động không mong muốn. Nó đã thúc đẩy Trung Quốc đẩy mạnh phát triển công nghệ chip nội địa với tốc độ chưa từng có. Huawei với chip Ascend, Alibaba với chip Hanguang, và nhiều công ty khác đang đổ hàng tỷ USD vào nghiên cứu và phát triển chip AI riêng.
Mỗi quốc gia đều có những ưu thế riêng biệt trong cuộc đua này, phản ánh mô hình chính trị và kinh tế của họ.
Thế mạnh Hoa Kỳ Trung Quốc
Phần mềm & Mô hình Dẫn đầu tuyệt đối về các mô hình AI tiên tiến (OpenAI, Google, Meta) và hệ sinh thái đổi mới mở. Đang thu hẹp khoảng cách nhanh chóng, tập trung vào các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) nội địa.
Phần cứng (Chip) Thống trị về thiết kế chip AI (Nvidia, AMD) và công nghệ sản xuất tiên tiến (thông qua TSMC). Đang đẩy mạnh tự chủ chip (self-sufficiency), với sự trỗi dậy của các nhà sản xuất chip nội địa như Huawei.
Dữ liệu & Quy định Dữ liệu chất lượng cao, nhưng bị ràng buộc bởi các quy định bảo mật nghiêm ngặt (GDPR, CCPA). Khả năng thu thập và sử dụng dữ liệu khổng lồ từ dân số lớn, ít bị ràng buộc bởi các quy định bảo mật.
Chính sách Thị trường tự do, tài trợ nghiên cứu cơ bản. Chính phủ can thiệp mạnh mẽ, trợ cấp năng lượng và tài trợ lớn cho các dự án AI quốc gia, tạo lợi thế chi phí cho doanh nghiệp.
Ưu thế của Trung Quốc có được nhờ chế độ độc tài và chính sách khắc nghiệt của chính phủ đối với doanh nghiệp. Khả năng huy động nguồn lực quốc gia, bỏ qua các rào cản về quyền riêng tư để thu thập dữ liệu, và cung cấp các khoản trợ cấp khổng lồ đã tạo ra một môi trường phát triển AI với tốc độ đáng kinh ngạc.
Với tình hình hiện nay, mục tiêu của Mỹ là cắt đứt nguồn cung GPU hiệu năng cao, làm chậm khả năng huấn luyện các mô hình AI lớn và phát triển AI quân sự của Bắc Kinh. Điều này đã khiến Trung Quốc buộc phải đẩy mạnh tự chủ chip, tạo ra một chuỗi cung ứng song song, độc lập với Mỹ. Bắc Kinh đáp trả bằng cách cấm chip nước ngoài trong các trung tâm dữ liệu do nhà nước tài trợ, đồng thời hạn chế xuất khẩu đất hiếm, nguyên liệu quan trọng để sản xuất chip dẫn sang Mỹ, đẩy cuộc chiến leo thang lên một mức độ mới.
Kịch bản tương lai và góc nhìn từ kinh nghiệm thực tiễn
Nhìn về phía trước, có một số kịch bản có thể xảy ra trong cuộc đua AI này. Kịch bản có khả năng cao nhất theo đánh giá của tôi là sự hình thành của một thế giới AI “lưỡng cực” với hai hệ sinh thái song song. Mỹ và các đồng minh sẽ tiếp tục dẫn đầu trong nghiên cứu AI cơ bản và các ứng dụng AI tổng quát phục vụ thị trường phương Tây. Trong khi đó, Trung Quốc sẽ phát triển một hệ sinh thái AI độc lập, tối ưu hóa cho thị trường nội địa và các nước đang phát triển, đặc biệt là những quốc gia trong sáng kiến Vành đai và Con đường.
Sự phân chia này đã bắt đầu hiện hữu trong nhiều lĩnh vực công nghệ. Trong khi ChatGPT của OpenAI thống trị thị trường phương Tây, các mô hình như Ernie Bot của Baidu hay Tongyi Qianwen của Alibaba đang phát triển mạnh mẽ trong thị trường Trung Quốc. Sự khác biệt không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở cách tiếp cận các vấn đề về đạo đức AI, quyền riêng tư và quản lý dữ liệu.
Một kịch bản khác cũng đáng xem xét là khả năng Trung Quốc đạt được đột phá trong một số lĩnh vực AI cụ thể. Với nguồn lực tập trung và quyết tâm chính trị, Trung Quốc có thể vượt qua Mỹ trong các ứng dụng AI cho sản xuất công nghiệp, smart city, hoặc y tế. Báo cáo từ Stanford HAI Index 2023 cho thấy Trung Quốc đã vượt Mỹ về số lượng bằng sáng chế AI và số lượng paper được trích dẫn trong một số lĩnh vực như computer vision và robotics.
Kinh nghiệm của tôi trong việc làm việc với các đối tác công nghệ từ cả hai quốc gia cho thấy mỗi bên có những điểm mạnh riêng biệt. Các công ty Mỹ thường xuất sắc trong việc tạo ra những đổi mới đột phá và xây dựng platform công nghệ. Trong khi đó, các công ty Trung Quốc lại rất giỏi trong việc tối ưu hóa, scale up và triển khai nhanh chóng các giải pháp thực tế. Sự kết hợp của cả hai cách tiếp cận này mới thực sự thúc đẩy tiến bộ công nghệ toàn cầu.
Từ những diễn biến này, tôi thấy có hai hệ sinh thái AI hoàn toàn tách biệt đang được tạo ra. Một hệ AI có khả năng tự suy luận cao và khả năng diễn dịch mạnh do Mỹ dẫn đầu và một hệ AI khác có tính ứng dụng cao, tính tự động hóa cao và khả năng hiểu người dùng cao do Trung Quốc dẫn. Mỗi hệ sẽ có những ứng dụng khác biệt rõ ràng sau một thời gian ngắn 3 đến 5 năm. Còn sau đó, theo tôi nghĩ, cuộc chiến chuyển sang các lĩnh vực khác.
Cơ hội và chiến lược cho Việt Nam trong bối cảnh mới
Trong bối cảnh cuộc đua AI Mỹ-Trung ngày càng căng thẳng, Việt Nam đứng trước cả thách thức và cơ hội chưa từng có. Với vị trí địa chính trị độc đáo, quan hệ ngoại giao với cả hai cường quốc, và một nền kinh tế số đang phát triển nhanh chóng, Việt Nam có thể tận dụng cuộc cạnh tranh này để thúc đẩy sự phát triển công nghệ của mình.
Sau đây là những ý kiến của cá nhân tôi về việc chiến lược phát triển AI của Việt Nam trong tình hình cuộc chiến AI Mỹ – Trung Quốc.
Đường lối phát triển của Việt Nam phải là chiến lược thông minh, tận dụng vị thế cân bằng và các ưu điểm quốc gia để tranh thủ cơ hội từ cuộc chiến AI Racing này.
Thứ nhất, tập trung vào Ứng dụng và Giải quyết vấn đề: Thay vì chạy theo công nghệ lõi, Việt Nam cần tập trung vào việc ứng dụng AI để giải quyết các vấn đề nội tại của đất nước trong các lĩnh vực như nông nghiệp thông minh, y tế, giáo dục và sản xuất. Đây là con đường thực tế và mang lại hiệu quả kinh tế nhanh nhất.
Thứ hai, tận dụng vị thế cân bằng để thu hút đầu tư: Cuộc chiến Mỹ-Trung đã thúc đẩy các công ty công nghệ lớn của Mỹ như Nvidia và Qualcomm dịch chuyển đầu tư, R&D, và chuỗi cung ứng sang Việt Nam. Việt Nam phải tận dụng cơ hội này để trở thành một trung tâm sản xuất linh kiện chip và R&D AI đáng tin cậy, trung lập trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc này giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ chip và AI tiên tiến của Mỹ.
Thứ ba, xây dựng Hệ sinh thái Dữ liệu và Nhân lực chất lượng cao: Việt Nam có lợi thế về nguồn nhân lực trẻ, thích ứng nhanh và chi phí cạnh tranh trong lĩnh vực gia công phần mềm và AI. Chúng ta cần đầu tư mạnh vào giáo dục STEM và AI, đồng thời xây dựng các bộ dữ liệu chất lượng cao, đặc biệt là dữ liệu ngôn ngữ tiếng Việt, để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) dành riêng cho thị trường trong nước.
Thứ tư, duy trì sự linh hoạt trong hợp tác: Việt Nam cần duy trì quan hệ tốt với cả hai bên. Chúng ta có thể tiếp cận các mô hình AI nền tảng tiên tiến từ Mỹ, đồng thời học hỏi kinh nghiệm triển khai AI quy mô lớn và ứng dụng trong công nghiệp từ Trung Quốc. Các giải pháp smart city, hệ thống thanh toán số, và ứng dụng AI trong sản xuất công nghiệp của Trung Quốc có thể được điều chỉnh phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Sự gần gũi về địa lý và văn hóa cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển giao công nghệ và hợp tác kinh doanh.
Thứ năm, một lĩnh vực mà Việt Nam có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh là phát triển các ứng dụng AI cho thị trường Đông Nam Á và các nước đang phát triển. Với sự hiểu biết sâu sắc về nhu cầu và thách thức của các thị trường mới nổi, Việt Nam có thể phát triển các giải pháp AI trong nông nghiệp thông minh, fintech cho người chưa có tài khoản ngân hàng, hoặc giáo dục trực tuyến cho vùng sâu vùng xa. Đây là những lĩnh vực mà cả Mỹ và Trung Quốc chưa thực sự tập trung, tạo ra cơ hội cho Việt Nam xây dựng vị thế riêng.
Cuối cùng, điều quan trọng nhất là Việt Nam cần xác định rõ ràng mục tiêu và ưu tiên của mình trong phát triển AI. Thay vì cố gắng cạnh tranh trực tiếp với các cường quốc trong mọi lĩnh vực, Việt Nam nên tập trung vào những thị trường ngách nơi có thể tạo ra giá trị độc đáo. Kinh nghiệm của các quốc gia nhỏ nhưng thành công trong công nghệ như Israel hay Singapore cho thấy việc tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực thế mạnh có thể mang lại kết quả vượt trội.
Trong thời đại AI đang định hình lại trật tự công nghệ toàn cầu, Việt Nam đứng trước cơ hội lịch sử để vươn lên trở thành một người chơi quan trọng trong lĩnh vực này. Thành công không chỉ phụ thuộc vào việc chọn đúng công nghệ hay đối tác, mà còn ở khả năng xây dựng một chiến lược độc lập, sáng tạo và phù hợp với điều kiện riêng của đất nước. Cuộc đua AI Mỹ-Trung có thể là cuộc cạnh tranh của những người khổng lồ, nhưng nó cũng tạo ra không gian cho những quốc gia như Việt Nam khẳng định vị thế của mình trên bản đồ công nghệ thế giới.
Gửi phản hồi